Prawo, a sztuczna inteligencja (Katowice)

PRAWO A SZTUCZNA INTELIGENCJA

Sztuczna inteligencja przebojem wdarła się w dominującą większość obszarów naszego życia prywatnego i zawodowego. Coś, o czym niewielu słyszało jeszcze w 2020 roku, w 2026 jest na ustach wszystkich. Głównym powodem jest pojawienie się popularnych modeli generatywnej sztucznej inteligencji, które istotnie zmieniają sposób pracy w obszarze tworzenia treści.

W dobie dynamicznego rozwoju sztucznej inteligencji coraz częściej spotykamy się z sytuacjami, w których decyzje podejmowane są przy wsparciu różnej maści algorytmów. Naszym celem jest zwiększenie świadomości społecznej w zakresie ochrony praw człowieka w środowisku cyfrowym – od prywatności, przez phishing, aż po przejrzystość działania systemów AI.

Poprzez kampanię społeczną chcemy rozpocząć tą niezwykle ważną dyskusję o tym, jak korzystać z nowych technologii odpowiedzialnie oraz jak chronić jednostkę przed potencjalnymi nadużyciami.

Sztuczna inteligencja już dziś wpływa na nasze życie – od mediów społecznościowych, przez zakupy online, aż po decyzje finansowe i zdrowotne. Dlatego tak istotne jest, by rozwój technologii szedł w parze z poszanowaniem praw człowieka.

Dbajmy o nasze prawa – także w świecie cyfrowym. To od nas zależy, jak będzie wyglądała przyszłość.

PRAWA CZŁOWIEKA W ERZE SZTUCZNEJ INTELIGENCJI

Prawa człowieka w erze AI to adaptacja powszechnych praw podstawowych (takich jak prawo do prywatności czy wolność od dyskryminacji) do rzeczywistości zdominowanej przez algorytmy. Oznaczają one gwarancję, że rozwój sztucznej inteligencji nie narusza naszej godności, bezpieczeństwa, równości i wolności.

Do najważniejszych wyzwań i obszarów chronionych w tym kontekście należą:

• Prawo do prywatności: Ochrona przed masowym profilowaniem, inwigilacją oraz nieuprawnionym wykorzystaniem danych osobowych do trenowania modeli.
• Zakaz dyskryminacji: Zapobieganie sytuacjom, w których algorytmy podejmują decyzje (np. rekrutacyjne, kredytowe czy sądowe) w oparciu o uprzedzenia rasowe, płciowe lub klasowe.
• Prawo do ludzkiego nadzoru: Gwarancja, że kluczowe decyzje wpływające na życie człowieka (np. dostęp do opieki medycznej czy sprawiedliwości) nie są podejmowane wyłącznie przez maszyny i podlegają odwołaniu.
• Wolność słowa i ochrona przed manipulacją: Zwalczanie dezinformacji, fake newsów i tzw. deepfakes, które zagrażają rzetelnej informacji i debacie publicznej.
• Przejrzystość i wyjaśnialność: Prawo do zrozumienia, dlaczego system AI podjął konkretne działanie wobec użytkownika.

PHISHING

Czy zdarzyło Ci się otworzyć rano maila i zobaczyć informację od znanej Ci firmy kurierskiej, że musisz jeszcze dopłacić złotówkę, aby mogli doręczyć Ci Twoją paczkę, mimo że nie czekałeś na żadną przesyłkę? Pewnie przeczytałeś tego maila i go zignorowałeś, ale czy zastanawiałeś się nad tym co może się za nim kryć?

Tego typu wiadomości to tzw. phishing, czyli przestępstwo polegające na podszywaniu się pod wiarygodne i istniejące podmioty (takie jak firmy kurierskie wymienione w powyższym przykładzie) w celu wyłudzenia poufnych informacji, takich jak loginy, hasła, dane kart kredytowych czy numery PESEL. 

Wiadomość phishingowa to fałszywa wiadomość e-mail, SMS lub na komunikatorze, w której przestępca podszywa się pod znaną instytucję (np. bank, urząd skarbowy, kuriera). Jej celem jest wyłudzenie poufnych danych (haseł, numerów kart) lub nakłonienie do przelania pieniędzy.

Jak rozpoznać fałszywą wiadomość?

• Pilność i presja: Komunikat o zablokowaniu konta, niedopłacie (np. 1,50 zł za paczkę) lub groźbie kary, która wymaga natychmiastowego działania.
• Podejrzany link: Adres strony w wiadomości różni się od oficjalnej strony instytucji (np. litówka, inna końcówka domeny).
• Błędy językowe: Częste używanie sformułowań nietypowych dla danej instytucji lub brak polskich znaków.
• Nietypowy załącznik: Pliki o rozszerzeniach .exe, .scr lub spakowane archiwa, które mogą zawierać złośliwe oprogramowanie.

PODEJRZANE LINKI – CO ZROBIĆ W PRZYPADKU OTRZYMANIA LUB KLIKNIĘCIA?

1. Niczego nie pobieraj i nie wpisuj danych: Zamknij stronę i natychmiast skasuj wiadomość.
2. Zgłoś incydent: Prześlij podejrzaną wiadomość SMS na numer 8080 (polska rządowa usługa raportowania). E-maile phishingowe możesz zgłaszać bezpośrednio do CERT Polska

na adres cert@cert.pl, w przypadku smsa wystarczy przesłać go na specjalny nr tel: 8080.

Warto nie pozostawać biernym, tylko zgłaszać takie komunikaty odpowiednim służbom – w Polsce przyjmowaniem takich zgłoszeń zajmuje się CERT Polska, który zajmuje się analizą, monitorowaniem i reagowaniem na zagrożenia w cyberprzestrzeni.

3. Zmień hasła: Jeśli podałeś hasło na podejrzanej stronie, zaloguj się do serwisu z bezpiecznego urządzenia i niezwłocznie je zmień.
4. Skontaktuj się z bankiem: Jeżeli oszuści mogli wejść w posiadanie danych do Twojej karty lub konta, bezzwłocznie zastrzeż kartę i skontaktuj się z infolinią

ZADZWOŃ I UMÓW SIĘ NA BEZPŁATNE PORADY:

• telefonicznie pod nr tel. 32 259-37-36 w godzinach pracy urzędu lub
• elektronicznie poprzez stronę https://zapisy-np.ms.gov.pl/ 

Strona internetowa Stowarzyszenia DOGMA – Zakładka KATOWICE

Masz pytania, potrzebujesz porady? Zadzwoń i umów się!

CYFROWY ŚLAD – JAK FIRMY ZBIERAJĄ NASZE DANE?

Można zażartować, że „telefon nas podsłuchuje”, gdy rozmawiasz ze znajomą o wyjeździe nad morze, a chwilę później widzisz na Instagramie reklamy kostiumów kąpielowych, noclegów, i biletów.

W praktyce najczęściej wystarczy cyfrowy ślad, który pozostawiasz w sieci: wyszukiwane hasła, polubione posty, odwiedzane strony, akceptowane pliki cookie. Na tej podstawie powstaje Twój profil reklamowy – zestaw informacji, który pozwala dopasować komunikaty marketingowe do Twoich cech i zachowań. 

1. Jak firmy zbierają te dane?

• Pliki cookies (ciasteczka): Niewielkie pliki tekstowe zapisywane w przeglądarce, które pamiętają Twoje logowania, zawartość koszyka czy odwiedzane podstrony.
• Piksele śledzące: Niewidoczne skrypty na stronach internetowych i w mediach społecznościowych (np. Piksel Meta), które monitorują ruch i kliknięcia.
• Historia wyszukiwania i lokalizacja: Informacje o tym, czego szukasz w Google lub innych wyszukiwarkach, a także miejsca, które odwiedzasz (jeśli udostępniasz GPS na telefonie).
• Aktywność w social media: Polubienia, udostępnienia, czas spędzony na oglądaniu konkretnych postów czy filmów.

2. Do czego to służy?

• Personalizacja reklam: Dzięki cyfrowemu śladowi reklamy, które widzisz w Internecie, stają się bardzo trafne (np. widzisz oferty butów sportowych dokładnie w Twoim rozmiarze, zaraz po tym, jak szukałeś ich w sklepie online).
• Retargeting: To przypominanie Ci o produktach, które przeglądałeś, ale jeszcze ich nie kupiłeś, by zachęcić Cię do powrotu na stronę i sfinalizowania transakcji.
• Profilowanie behawioralne: Łączenie Twoich pojedynczych aktywności w większy obraz (wiek, płeć, zarobki, styl życia), co pozwala markom dotrzeć do precyzyjnie określonej grupy docelowej. 

Tzw. targeted ads to reklamy kierowane do ściśle określonych grup odbiorców, spełniających konkretne kryteria: wiek, miejsce zamieszkania, zainteresowania, aktywność online, a czasem również etap życia (np. przeprowadzka, zmiana pracy, planowanie ślubu). Dzięki temu przekaz marketingowy staje się bardziej skuteczny, ale jednocześnie rodzi poważne pytania o granice prywatności, profilowania i wykorzystywania podatności użytkowników

CYFROWY ŚLAD – JAK NIM ZARZĄDZAĆ I DBAĆ O BEZPIECZEŃSTWO DANYCH W SIECI?

Jeśli chcesz ograniczyć ilość danych, które reklamodawcy o Tobie wiedzą, sprawdź ustawienia reklam na platformach, z których korzystasz najczęściej – w wielu serwisach możesz ograniczyć lub wyłączyć personalizację reklam oraz edytować kategorie zainteresowań przypisane do Twojego profilu.

Zwracaj uwagę na banery dotyczące plików cookie – nie zawsze musisz automatycznie wybierać „zgadzam się na wszystko”; często możesz zaakceptować tylko te pliki, które są niezbędne do działania strony.

Możesz skorzystać z kilku narzędzi:

• Tryb prywatny (Incognito): Sprawia, że po zamknięciu okna historia i pliki cookies nie są zapisywane w pamięci urządzenia.
• Blokery reklam i skryptów śledzących: Specjalne wtyczki do przeglądarek (np. uBlock Origin), które powstrzymują działanie pikseli reklamowych.
• Zarządzanie zgodami na stronach: Korzystanie z banerów dotyczących cookies i wybieranie opcji odrzucenia zaawansowanych plików śledzących.
• Ustawienia reklam Google i social media: Pozwalają one podejrzeć Twój profil (np. na platformie Google My Activity) i wyłączyć personalizację reklam.

JAK ALGORYTMY WPŁYWAJĄ NA TWOJE CODZIENNE DECYZJE?

Czy zdarzyło Ci się kliknąć „odśwież” i odnieść wrażenie, że aplikacja doskonale „wie”, jakie treści chcesz zobaczyć właśnie teraz? To nie przypadek, lecz efekt działania algorytmów, które systematycznie analizują Twoje zachowania po to, aby jak najdłużej utrzymać Twoją aktywność na platformie. 

Dla serwisów społecznościowych najważniejszą wartością staje się uwaga użytkownika. Im dłużej scrollujesz, tym więcej reklam może zostać Ci wyświetlonych, co bezpośrednio przekłada się na zysk platformy. Algorytmy porządkują więc posty w taki sposób, aby maksymalizować Twoje zaangażowanie: reakcje, komentarze, udostępnienia czy oglądanie materiałów do końca. W praktyce często premiowane są treści skrajne lub kontrowersyjne, ponieważ wywołują silniejsze emocje – a tym samym generują więcej interakcji. 

Na te mechanizmy zwrócili uwagę nie tylko badacze, ale także ustawodawca europejski. W Unii Europejskiej został przyjęty Akt o usługach cyfrowych (Digital Services Act, DSA), który nakłada na największe platformy szczególne obowiązki w zakresie przejrzystości. Zobowiązuje je m.in. do ujawniania głównych parametrów funkcjonowania systemów rekomendacyjnych oraz do umożliwienia użytkownikom wyboru alternatywnych ustawień feedu, w większym stopniu niezależnych od profilowania.

Feed (często nazywany też tablicą lub kanałem) na Instagramie to główne miejsce w aplikacji, gdzie wyświetlają się zdjęcia, posty i rolki udostępniane przez obserwowanych przez Ciebie twórców i znajomych. To fundament social mediów (np. Facebook, Instagram) oraz e-commerce (feed produktowy), ułatwiający śledzenie nowości lub zarządzanie reklamami.

PRZEJRZYSTOŚĆ ALGORYTMICZNA – DLACZEGO WIDZISZ OKREŚLONE TREŚCI?

Coraz częściej mówi się również o potrzebie zapewnienia tzw. „algorytmicznej przejrzystości”, rozumianej jako prawo użytkownika do uzyskania informacji, dlaczego wyświetlane są mu określone treści. Przejrzystość algorytmiczna pozwala przeciwdziałać dyskryminacji, weryfikować stronniczość i chronić prawo do prywatności.

Główne filary tej koncepcji obejmują:

• Zrozumiałość (Wyjaśnialność): Zdolność systemu do przedstawienia klarownego powodu konkretnej decyzji (np. dlaczego odrzucono wniosek kredytowy).
• Jawność danych: Informowanie o tym, jakie dane wejściowe zostały wykorzystane do uczenia modelu.
• Odpowiedzialność: Wskazanie twórcy lub podmiotu odpowiedzialnego za działanie algorytmu. Rozwój i standaryzację tych zasad wspiera Europejskie Centrum Przejrzystości Algorytmicznej

Jeżeli sposób wykorzystania Twoich danych budzi wątpliwości, pamiętaj, że przysługuje Ci prawo sprzeciwu wobec marketingu bezpośredniego oraz prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego (w Polsce – Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych). 

Prawo – zwłaszcza europejskie – coraz wyraźniej reaguje na te praktyki. Rozporządzenie o ochronie danych osobowych (RODO) wprost odnosi się do profilowania i marketingu. Administrator ma obowiązek poinformować Cię m.in. o tym, że Twoje dane będą wykorzystywane do zautomatyzowanego podejmowania decyzji, w tym profilowania, a także o celach takiego przetwarzania.

Masz również prawo w dowolnym momencie wnieść sprzeciw wobec przetwarzania danych na potrzeby marketingu bezpośredniego – co obejmuje także profilowanie w takim celu. Przysługują Ci także inne uprawnienia, w tym prawo dostępu do danych, ich sprostowania, usunięcia oraz cofnięcia udzielonych zgód marketingowych – w praktyce możesz zażądać od firmy wyjaśnienia, jakie dane o Tobie gromadzi, w jakich celach je wykorzystuje i na jakiej podstawie prawnej.

Dodatkową warstwę ochrony wprowadza Akt o usługach cyfrowych (Digital Services Act, DSA), który nakłada obowiązki przede wszystkim na dostawców platform internetowych, w szczególności bardzo dużych platform. DSA zakazuje wyświetlania reklam opartych na profilowaniu w sytuacji, gdy platforma wie lub powinna z wystarczającą pewnością wiedzieć, że odbiorcą jest dziecko, oraz zabrania targetowania reklam z wykorzystaniem tzw. szczególnych kategorii danych osobowych, takich jak informacje o zdrowiu, poglądach politycznych czy wyznaniu.

Gorąco zachęcamy do zgłaszania incydentów, aby pomóc uchronić inne osoby!

Potrzebujesz porady i pomocy – skontaktuj się z nami!

ZADZWOŃ I UMÓW SIĘ NA DARMOWĄ PORADĘ:

• telefonicznie pod nr tel. 32 259-37-36 w godzinach pracy urzędu lub
• elektronicznie poprzez stronę https://zapisy-np.ms.gov.pl/ 

Strona internetowa Stowarzyszenia DOGMA – Zakładka KATOWICE

Masz pytania, potrzebujesz porady? Zadzwoń i umów się!

 PROFIL STOWARZYSZENIA DOGMA NA FACEBOOKU
– POST Z INFORMACJAMI NA TEMAT ZAPISÓW DO PUNKTÓW PORADNICZYCH